Wat is omgevingsparticipatie?
Bewoners betrekken bij veranderingen in hun leefomgeving
Omgevingsparticipatie gaat over het betrekken van mensen bij veranderingen in hun directe leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan nieuwe woningen, herinrichting van straten, energietransitie of andere vormen van gebiedsontwikkeling. Omgevingsparticipatie draait om de vraag: hoe zorgen we dat plannen aansluiten op wat er leeft?
In de praktijk betekent dit dat mensen uit de leefomgeving zoals bewoners, ondernemers en andere betrokkenen meedenken, meepraten en soms meedoen in het maken van plannen. Dat kan gaan over de plek waar gesport wordt, hoe de inrichting van een wijk geschiedt of waar we met z’n allen kunnen winkelen.
Omgevingsparticipatie betekent een proces waarin verschillende perspectieven samenkomen en waarin ruimte is voor ervaring, zorgen en ideeën uit de leefomgeving zelf. Zo ontstaat een volledig beeld van alle belangen en behoeften: directe input om de leefomgeving te verbeteren.
Wij zien omgevingsparticipatie als een manier om de leefwereld en de systeemwereld (die van de overheid maar ook uitvoerende organisaties) dichter bij elkaar te brengen. Zodat plannen effectief landen in het dagelijks leven van mensen.
Wanneer zet je omgevingsparticipatie in?
Omgevingsparticipatie zet je in zodra plannen invloed hebben op de leefomgeving van mensen. Hoe eerder je begint, hoe groter de waarde.
In veel trajecten wordt participatie pas ingezet wanneer plannen al grotendeels vastliggen. Je weet al dat een wijk op de schop moet, dat er een warmtenet komt of dat parkeerplaatsen gaan verdwijnen. Door te laat de omgeving te betrekken ontstaat geheid weerstand, vertraging of afstand. Goede momenten om omgevingsparticipatie in te zetten zijn onder andere:
- Bij de start van gebiedsontwikkeling
- Bij veranderingen in de openbare ruimte
- Bij duurzaamheidsopgaven zoals de energietransitie
Waarom is omgevingsparticipatie belangrijk?
Onze leefomgeving verandert snel. Of je nu midden in een drukke stad woont, of in een agrarisch gebied. En er staan nogal wat transities voor de deur die de druk op de leefomgeving de komende jaren verhogen: Woningbouw, klimaatadaptatie en mobiliteit vragen om keuzes die direct invloed hebben op het dagelijks leven van mensen. Omgevingsparticipatie helpt om die keuzes beter te maken.
Het levert inzicht op in wat er speelt in een omgeving. Het maakt zichtbaar waar kansen liggen en waar spanning ontstaat. En het vergroot het draagvlak voor plannen, omdat mensen zich gehoord en betrokken voelen.
Maar er speelt nog iets anders. Veel processen rondom gebiedsontwikkeling zijn complex en abstract. Voor bewoners is vaak onduidelijk wat er gebeurt en waarom. En hoe zij als individu relevant kunnen zijn op zulke grote ontwikkelingen. Tegelijk zijn deze mensen dé experts op de omgeving: ze kennen elke straatsteen, weten welke plekken in de zomer voor verkoeling zorgen of waar oversteken gevaarlijk is. Ze zijn en maken de omgeving. Omgevingsparticipatie zorgt voor een aanpak waarbij deze mensen een plek krijgen in het hart van het proces. Zo ontstaat ruimte voor samenwerking en dialoog.
Participatie en de omgevingswet
Met de komst van de Omgevingswet in 2024 heeft participatie een duidelijkere plek gekregen binnen ruimtelijke ontwikkelingen. De wet vraagt van initiatiefnemers en overheden om aan te geven hoe zij participatie hebben georganiseerd en wat er met de input is gedaan. Participatie wordt daarmee een vast onderdeel van besluitvorming over de leefomgeving. En terecht, eerder werd de mening van de omgeving (te) vaak over geslagen en niet meegenomen in ontwikkelingen.
De Omgevingswet schrijft geen vaste vorm van participatie voor. Dat kan dus een inspraakavond zijn, keukentafelgesprekken of vol meedoen met het ontwerpproces. Er is ruimte om participatie op een manier in te richten die past bij het vraagstuk en de omgeving. Het betekent dat je vooraf nadenkt over onder andere:
- Wie er betrokken zijn
- Wanneer je mensen betrekt
- Hoe je input ophaalt
- Wat je doet met wat je hoort
Omgevingsparticipatie binnen de Omgevingswet draait daarmee om transparantie en navolgbaarheid. Mensen moeten kunnen zien hoe hun bijdrage een plek krijgt in het proces. En wat dat betekent voor hun leefomgeving.
Bureau voor omgevingsparticipatie
Omgevingsparticipatie is niet alleen het voeren van een gesprek, het is een doordacht proces. Dat vraagt om werkvormen die mensen raken en een manier om inzichten te vertalen naar concrete keuzes voor de leefomgeving.
Afdeling Buitengewone Zaken is een social design bureau dat sinds 2011 werkt aan omgevingsparticipatie vanuit de leefwereld van mensen. We brengen plannen naar de straat. Of andersom. Zo maken we abstracte vraagstukken begrijpelijk. En we ontwerpen processen waarin mensen echt kunnen meedoen.
Dat doen we bijvoorbeeld met:
- Pop-up participatie op plekken waar mensen al zijn
- Co-creatiesessies waarin verschillende perspectieven samenkomen
- Visuele middelen die complexe plannen inzichtelijk maken
- Ontwerpend onderzoek om te testen wat werkt in de praktijk
Zo laten we ontwikkelingen aansluiten op hoe mensen leven, bewegen en samenleven.
Contact
Meer weten over omgevingsparticipatie?
Cases
Voorbeelden van succesvolle samenwerkingen met burgers.
