Wat een Rotterdamse wijk ons leerde over vertrouwen, tijd en energieparticipatie
Het Rotterdamse Pendrecht is een bijzondere wijk. Pendrecht, gebouwd volgens de ideeën van stedenbouwkundige Lotte Stam-Beese, moest na de oorlog laten zien hoe modern wonen eruit kon zien: veel licht, veel groen en een wijk waarin verschillende bevolkingsgroepen samen een gemeenschap vormden. Wat destijds een vooruitstrevende woonwijk was, staat nu opnieuw voor een ingrijpende verandering. De warmtetransitie staat namelijk voor de deur, en wil naar binnen.
Echter, achter vrijwel iedere voordeur speelt een ander verhaal. De één kijkt uit naar de overstap op stadsverwarming omdat hij van zijn oude cv-ketel af wil. Een ander ziet vooral op tegen de werkzaamheden in huis. Weer iemand anders heeft de beslissing al maanden uitgesteld, omdat hij simpelweg niet meer weet welk verhaal hij moet geloven. Kranten schrijven over stijgende warmtetarieven, buren vertellen elkaar andere ervaringen en op internet is voor vrijwel iedere mening wel een bevestiging te vinden.
Wie deze gesprekken achter elkaar voert, merkt al snel dat de energietransitie voor bewoners bijna nooit begint bij techniek. Vrijwel niemand vraagt hoe een warmtenet precies werkt of welke temperatuur het water in de leidingen heeft. De vragen zijn veel persoonlijker. Kan ik een warmtenet vertrouwen? Wat betekent dit straks voor mijn energierekening? Waarom moet ik betalen voor iets wat ik zelf niet wil? Hoe ga ik straks koken? En waarom hoor ik steeds iets anders?
Het vraagstuk voor Afdeling Buitengewone Zaken: Hoe kan de gemeente Rotterdam inwoners goed betrekken in een proces dat zich over meerdere jaren uitstrekt en waarin niet alle antwoorden vooraf vaststaan?
Een wijk laat zich niet meenemen met één campagne
In beleidsstukken wordt burgerparticipatie vaak beschreven als een fase binnen een project. Er komt een communicatieplan, een bewonersavond, een nieuwsbrief en misschien een enquête. Daarna volgt de uitvoering. Maar de werkelijkheid in Pendrecht liet iets anders zien.
Een wijk beweegt niet volgens de planning van een projectteam. Bewoners stappen op verschillende momenten in. Sommigen willen al vanaf het eerste ontwerp meedenken, terwijl anderen pas belangstelling krijgen wanneer de werkzaamheden hun eigen straat naderen. Er zijn bewoners die iedere nieuwsbrief lezen, maar ook mensen die pas aanhaken wanneer een buurman vertelt dat hij inmiddels is aangesloten. Dat betekent dat participatie zich niet laat organiseren rondom één moment. Het is een proces dat voortdurend doorgaat. Óók nadat de oplossingen gerealiseerd zijn is er bijvoorbeeld nazorg nodig om ervaringen een plek te geven.
Dat inzicht veranderde ook onze rol. In plaats van steeds opnieuw aandacht te vragen voor het project, probeerden we een voorspelbaar onderdeel te worden van het dagelijkse leven in de wijk. Bewoners moesten weten waar ze terecht konden, wie ze zouden ontmoeten en dat er over een maand nog steeds iemand zou zijn om hun vraag aan te stellen. Zo speelden we in op de behoefte van vertrouwen, bekende gezichten en bekende plekken.
Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar juist die continuïteit blijkt in veel participatieprocessen lastig vol te houden. Projectteams veranderen, planningen schuiven op en communicatiemiddelen komen en gaan. Voor bewoners voelt zo’n traject daardoor al snel als iets tijdelijks, terwijl de beslissing die zij moeten nemen juist blijvende gevolgen heeft.
De Huiskamer als vertrekpunt
Al jaren vormt de Huiskamer Aardgasvrij het hart van de aanpak in Pendrecht. Met een bewust gekozen vaste plek midden in de buurt, die er al lang was voordat de energietransitie voor veel bewoners een actueel onderwerp werd. Uit eerder onderzoek bleek namelijk dat thema’s als verduurzaming of aardgasvrij wonen voor veel inwoners geen prioriteit waren. In een wijk waar armoede, werkloosheid en andere dagelijkse zorgen vaak urgenter zijn, ontstaat betrokkenheid niet vanzelf door alleen maar over energie te praten.
De Huiskamer werd daarom vooral ingericht als een plek voor de wijk – waar óók over energie werd gesproken. Bewoners konden er leren koken op inductie, samen hun toekomstige warmterekening berekenen, informatie krijgen over isolatie en verduurzaming of een voorbeeldinstallatie bekijken. Er werden banenmarkten georganiseerd voor werk in de energietransitie, VvE-bijeenkomsten gehouden, een ruilbeurs opgezet en zelfs een breiclub waarin bewoners verhalen uit de wijk vertaalden naar kleine textiele kunstwerken. Zo maakten we de energietransitie onderdeel van een bredere ontmoetingsplek, in plaats van het enige onderwerp.
Na zeven jaar is de Huiskamer een vaste waarde in Pendrecht. Vrijwel iedere bewoner kent de locatie. Dat maakt het een uniek vertrekpunt voor de energietransitie.
Tegelijkertijd zagen we tijdens onze werkzaamheden ook een ontwikkeling. De bewoners die de meeste vragen of twijfels hadden, kwamen steeds minder vanzelf naar de Huiskamer. Daardoor verschoof het zwaartepunt van onze aanpak en gingen we steeds vaker de wijk in. Naar de voordeur, de straat, de flat en de plekken waar bewoners elkaar al ontmoetten.
De belangrijkste gesprekken gingen zelden over techniek
Tijdens honderden gesprekken in de wijk viel ons iets anders op. Zodra bewoners eenmaal de ruimte kregen om hun verhaal te vertellen, bleek techniek bijna nooit het onderwerp waar het gesprek over ging. Natuurlijk waren er vragen over de aansluiting of over de planning van de verbouwing, maar die vormden meestal slechts de aanleiding. Daaronder lagen vooral zorgen over grip. Wie kan ik bellen als er iets misgaat? Welke garanties krijg ik? Logisch eigenlijk, want veel ligt buiten de eigen invloedsfeer.
Daarom bleek het weinig zinvol om steeds nieuwe communicatiemiddelen te ontwikkelen. Een extra folder lost geen onzekerheid op wanneer iemand behoefte heeft aan een persoonlijk gesprek. Informatie is belangrijk, maar krijgt pas betekenis wanneer iemand het gevoel heeft dat zijn eigen situatie wordt gezien. En misschien is dat ook wel het grootste misverstand rondom energieparticipatie. Alsof bewoners vooral behoefte hebben aan méér informatie. In werkelijkheid hebben zij vaak behoefte aan iemand die helpt om die informatie te vertalen naar hun eigen leven.
Niet iedere bewoner zoekt dezelfde info
Tijdens de gesprekken in Pendrecht werd duidelijk dat bewoners zich allemaal op een ander punt in het proces bevinden. De één heeft zich al maanden of zelfs jaren verdiept in stadsverwarming en wil vooral technische details of duidelijkheid over de planning. Een ander leest alleen de eerste en laatste alinea van een brief en wil vooral weten wat er voor zijn eigen woning verandert. Weer iemand anders is nog helemaal niet met de energietransitie bezig en haakt af zodra de informatie te ingewikkeld of te uitgebreid wordt.
Dat vraagt om een andere manier van communiceren. Kleine, gerichte informatie die aansluit bij het moment waarop een bewoner zich bevindt. Een brief hoeft niet alle antwoorden te geven; zij moet vooral uitnodigen tot de volgende stap. Een gesprek aan de deur hoeft niet het hele verhaal te vertellen; het moet vooral ruimte bieden voor de vraag die op dat moment speelt. Doordat we informatie opknippen in behapbare onderdelen en deze via verschillende momenten en kanalen aan te bieden, ontstaat een communicatieaanpak die meebeweegt met het tempo van bewoners.
Vertrouwen kent geen planning
De aanleg van een warmtenet kent een planning. Er zijn ontwerpen, uitvoeringsfases, mijlpalen en deadlines. Vertrouwen volgt die planning niet. Dat ontwikkelt zich grillig, soms langzaam en vaak pas nadat bewoners meerdere keren dezelfde mensen hebben ontmoet. Niet één goed gesprek maakt het verschil, maar de optelsom van tientallen kleine ontmoetingen waarin bewoners ervaren dat er wordt geluisterd, afspraken worden nagekomen en vragen eerlijk worden beantwoord — ook wanneer het antwoord soms luidt dat iets nog niet zeker is.
Juist daardoor kijken wij inmiddels anders naar energieparticipatie als een sociaal proces dat voortdurend onderhoud vraagt. Dat vraagt om herkenbare gezichten in de wijk, om plekken waar bewoners zonder afspraak kunnen binnenlopen en om professionals die begrijpen hoe mensen omgaan met onzekerheid en verandering.
Contact
Nieuwsgierig naar onze aanpak, of heb je een vergelijkbaar vraagstuk? Neem nu contact op.
