Ontwerpend onderzoek

Ontwerpend onderzoek is een type onderzoek waarbij nieuwe perspectieven voor vraagstukken worden ontwikkeld door een wisselwerking tussen actie en reflectie.

Wat is ontwerpend onderzoek?

Laten we beginnen met een eenvoudige definitie. Daarbij trekken we ontwerpen en onderzoeken voor het gemak uit elkaar.

Ontwerpen zien we als maken, creëren, scheppen. Dat kunnen fysieke objecten zijn, of exposities en programma’s, maar dat kan ook in abstractere zin gaan over het ontwikkelen van oplossingen, concepten, vragen en (toekomst)beelden. Onderzoeken zien we als het opdoen van kennis. We zijn aan het leren rondom een vraagstuk wat zich niet eenvoudig laat beantwoorden.

Ontwerpend onderzoek is gericht op het genereren van kennis door het in de realiteit testen van hetgeen we maken, dwars door hiërarchie en sectoren heen. We leren door te doen - in het Engels vaak research through design genoemd. Ontwerpend onderzoek is een type onderzoek dat zich kenmerkt door experiment, (inter-)actie en reflectie. Het hoogste doel van ontwerpend onderzoek is om niet alleen een vraagstuk te begrijpen, maar ook te ontdekken hoe er naar een doel of resultaat toegewerkt kan worden. Uitkomsten worden dan ook niet alleen in rapporten opgeschreven, maar zijn regelmatig een verzameling van gezette stappen en een veranderde situatie.

Bij ontwerpend onderzoek wordt het maken, creëren en scheppen ingezet als middel, waar het ontwikkelen in andere processen vaak een einddoel is. Ontwerpend onderzoek is om die reden een uitstekende manier om ontwerpkracht vroeg, en continu geïntegreerd, in een onderzoeksproces in te zetten. Het ontwerpen binnen dit type onderzoek resulteert regelmatig in (eerste) prototypes en interventies die kernachtig toekomstbeelden, diensten of producten verkennen.

Het proces van ontwerpend onderzoek kenmerkt zich door een snelle afwisseling tussen actie (ontwerpen) en reflectie (onderzoeken), abstract (doelen en strategie) en concreet (realiteit) en convergeren en divergeren. Elementair aan ontwerpend onderzoek is dat het een aanpak betreft en niet verward moet worden met een onderzoeksmethode of stappenplan. Gebruik ontwerpend onderzoek daarom als denkwijze, -richting of -perspectief binnen een onderzoekstraject. Geen enkel uitgevoerd ontwerpend onderzoek is om die reden hetzelfde, het is altijd gerelateerd aan de situationele beslissingen genomen door het onderzoeksteam.

Wat levert ontwerpend onderzoek op?

Het doel dat een onderzoeker heeft met ontwerpend onderzoek zegt veel over hoe je ontwerpend onderzoek moet bekijken en waarderen. Dat kan per onderzoeker of project sterk uiteenlopen, dat maakt dat er ook veel verschillende smaken zijn. Het doel van het ontwerpend onderzoek is onder andere afhankelijk van de fase van de ontwikkeling waarin het ontwerpend onderzoek zich afspeelt, het tijdsperspectief en het schaalniveau van het ontwerpend onderzoek. Ontwerpend onderzoek moet, mede daarom, niet enkel en alleen beoordeeld worden op de resultaten die het oplevert, minstens zo interessant zijn de blijvende effecten op de werkwijze bij de betrokken organisaties en personen. Terugkerende elementen binnen ontwerpend onderzoek zijn:

  1. Bieden van nieuwe perspectieven
  2. Stimuleren van dialoog tussen betrokkenen
  3. Stapsgewijs ontrafelen van complexiteit
  4. Stimuleren van impact
  5. Tastbare uitingen ontwikkelen
  6. In kaart brengen van alternatieve en ongeziene inzichten

We maken in het schema hieronder onderscheid tussen toegepaste en niet toegepaste trajecten: trajecten die op zoek zijn naar specifieke oplossingen (toegepast) of juist breed een thema onderzoeken (niet toegepast). Dit vormt de verticale as. Op de horizontale as onderscheiden we trajecten die openbreken (divergeren) of samenbrengen (convergeren).

In het schema zien we vier verschillende doelen voor ontwerpend onderzoek: Verkenning, duiding, verruiming en validatie. Deze verschillende doelen kunnen in één project gecombineerd worden, bijvoorbeeld in opeenvolgende fases, maar kunnen zeker ook op zichzelf staan.

  1. Een verkenning van een thema of vraagstuk; onderzoekers duiken in een thema en wat dat voor verschillende doelgroepen, in verschillende situaties of contexten betekent. Specifiek wordt er aandacht besteed aan de complexiteit van het thema en verhoudingen verkent.

  2. Een duiding van een thema; het schetsen hoe een thema in elkaar zit, hoe oorzaken en gevolgen zich tot elkaar verhouden, waar mogelijkheden tot evt. oplossingen liggen en waar die oplossingen aan moeten voldoen om te slagen.

  3. Een verruiming van mogelijke oplossingen; onderzoekers verkennen en bedenken wat mogelijke oplossingen kunnen zijn. Niet per sé voor het hele thema of vraagstuk, maar in ieder geval voor helder gedefinieerde onderdelen daarvan.

  4. Een validatie van mogelijke oplossingen; door ideeën of richtingen uit te proberen leren we hoe oplossingen daadwerkelijk kunnen werken door ze met ontwerpen uit te proberen.

Wanneer zet je ontwerpend onderzoek in?

Van oudsher wordt een vraagstuk aangepakt vanuit een vaak langdurig, gedegen onderzoek, eventueel gevolgd door een ontwerpfase. Het risico van zo’n lineair proces is dat je aan eenmaal aan het einde, inzichten achterhaald die je eigenlijk al aan het begin had willen weten. Het mist vaak snelheid, een integrale aanpak en het continu inbrengen van verschillende expertises en belangen. Door ontwerpend onderzoek toe te passen voorkom je vertraging en worden risico’s in het proces verlaagd.

De zes belangrijkste eigenschappen waarom je ontwerpend onderzoek inzet zijn:

  1. Doelgericht - Ontwerpend onderzoek is niet alleen gericht op het begrijpen van een fenomeen, maar is ook doelgericht. Binnen ontwerpende onderzoeken is er vaak ook een visie op een verandering die men teweeg wil brengen en is er een drive en eigenaarschap om actief met een vraagstuk aan de slag te gaan. Door het onderzoek ontwerpend uit te voeren draagt men vaak al bij aan de verandering die men voor ogen heeft.

  2. Betrokkenheid - Verschillende betrokkenen kunnen vanuit hun eigen perspectief bijdragen aan de vormgeving van die verandering. Ontwerpend onderzoek kent weliswaar duidelijk auteurschap, onderzoeken zijn vaak duidelijk aan die specifieke onderzoeker toe te wijzen.

  3. Open aanpak - Ontwerpend onderzoek kenmerkt zich door een open aanpak. Ontwerpvragen zijn dan ook niet te beantwoorden met een ‘ja’ of ‘nee’, maar beginnen vaak met ‘hoe’.

  4. Verspreide impact - Ontwerpend onderzoek is leren door te doen. Daardoor kom je bijvoorbeeld ook in aanraking met inzichten voor verbeterd beleid en organisatiestructuur. Met ontwerpend onderzoek is impact op verschillende tussenliggende schalen en niveaus te combineren.

  5. Snelheid - Er wordt kortcyclisch onderzocht en ontwikkeld. Als het goed wordt gekoppeld aan bestaande inzichten kan daar relatief snel op worden doorontwikkeld en komen aanvullende inzichten eerder dan in lineaire processen naar boven.

  6. Flexibiliteit - De processen volgen geen vooraf strak gezette kaders, maar worden gaandeweg bijgestuurd om gebruik te maken van opgedane lessen. Omdat de vraagstukken van deze tijd en de context waarin ze zich afspelen zich snel ontwikkelen is er vaak geen tijd voor uitgebreid wetenschappelijk onderzoek om eerst het probleem helemaal te begrijpen voordat we tot actie overgaan.

Richtlijnen voor ontwerpend onderzoek

Wil je aan de gang met ontwerpend onderzoek? Dit zijn de belangrijkste richtlijnen om te volgen:

  • De ontwerpende onderzoekers en alle betrokkenen hebben een open en flexibele houding nodig.
  • De wijze waarop het traject wordt beoordeeld (bijv. KPI’s) moet in lijn zijn met de wijze waarop ontwerpend onderzoek functioneert.
  • Ontwerpend onderzoek vraagt om een specifieke opdrachtgever/opdrachtnemer relatie waarbij non-hiërarchisch gehandeld wordt en beiden probleemeigenaar zijn.
  • Bouw aan een multi-disciplinair team. Zo’n samenstelling vergroot de kans dat het onderzoek continu integraal wordt benaderd.
  • Werk beleidsluw. Hierdoor ontstaat bewegingsvrijheid, een open vertrekpunt en gelijkgestemdheid. Ontwerpend onderzoek kan zich enkel open en vrij manifsteren zodra beleid geen belemmerende factor speelt.
  • Alle betrokkenen omarmen dat vervolgstappen worden genomen zodra er voldoende informatie beschikbaar is voor een verbeterd ontwerp. Dat betekent dat er in algemene zin gehandeld wordt met onvolledige informatie - voor ontwerpend onderzoek vormt dit geen begrenzende factor.