Actieonderzoek

Actieonderzoek zorgt voor het realiseren van verandering door actie, reflectie en netwerk op een gestructureerde wijze samen te brengen in een onderzoeksproces waarbij praktijk centraal staat.

Wat is actieonderzoek?

Actieonderzoek, ook wel praktijkonderzoek genoemd, is een vorm van onderzoek waarbij het de doelstelling is om verandering te realiseren door de praktijk centraal te stellen. Het verschilt daarin van traditioneel onderzoek dat vraagstukken alleen probeert te begrijpen. Bij actieonderzoek staan de bruikbaarheid en de toepasbaarheid van resultaten in de praktijk voorop.

Wanneer pas je actieonderzoek toe?

Actieonderzoek wordt vaak ingezet binnen het sociale domein. Het sociale domein heeft namelijk een weerbarstige realiteit, waarbij veranderingen snel optreden en er een hoge mate van complexiteit aanwezig is met betrekking tot belanghebbenden. Daarnaast is er grote behoefte aan betrouwbare, praktisch toepasbare inzichten binnen deze sociaal maatschappelijke vraagstukken - een belangrijke uitkomst van actieonderzoek. Voorbeelden van vraagstukken die zich lenen voor actieonderzoek is eenzaamheid onder ouderen, schulden onder jongeren of het ervaren van hittestress. Situaties die in de praktijk plaatsvinden en ook daarbinnen opgelost dienen te worden. Actieonderzoek richt zich specifiek op het opdoen van kennis van de praktijk waarin vraagstukken spelen én het vinden van concrete aanknopingspunten voor directe verbeteringen.

Wat is het proces van actieonderzoek?

Bij actieonderzoek bevindt de onderzoeker zich middenin de context. De onderzoeker voert actief interventies uit en gaat na welk effect het oplevert. In traditioneel onderzoek stelt de onderzoeker zich terughoudend op. Bij interactieonderzoek zoekt de onderzoeker juist de interactie en confrontatie op. Op die manier worden praktijk-centrale inzichten opgedaan en kunnen aannames snel getoetst worden.

In weze verschilt actieonderzoek weinig tot niet met ontwerpend onderzoek, behalve dat deze term met name aanhangers in de bedrijfskundige en sociologische sectoren heeft.

Actieonderzoek is, net als ontwerpend onderzoek, wel gekleurd door de ervaringen van de actie-onderzoeker. Het is dan ook belangrijk om actieonderzoek altijd met meerdere onderzoekers uit te voeren en de verschillende perspectieven te gebruiken om gebeurtenissen te kunnen duiden. De validiteit zit hem daarnaast in het resultaat dat het bereikt, en niet in de waarde van de inzichten zelf.

5 kenmerken van actieonderzoek

Veel onderzoeken volgen vastomlijnde stappen en fasen. Actieonderzoek doet dit expliciet niet. Het is kenmerkend aan actieonderzoek dat er (snel) en flexibel gewisseld wordt tussen activiteiten, gebaseerd op inzichten die afkomstig zijn uit uitgevoerde acties. Het lijkt daarmee op een mindset, eerder dan een methode, zoals design thinking. De 5 belangrijkste kenmerken van actieonderzoek zijn:

  1. Aandacht voor context

    Actie voer je uit in de context van het vraagstuk dat je onderzoekt. Het is belangrijk om veel aandacht te hebben voor die context: welke spelers zijn er, welke kennis is aanwezig en kan je gebruiken en waar liggen kansen en drempels? Bij actieonderzoek maak je gebruik van de verschillen die er zijn tussen het netwerk en breng je mensen op het spoor van nieuwe inzichten en werkbare oplossingen.

  2. Kennis ontwikkelen, leren en veranderen

    Belangrijk voor actieonderzoek is de instelling om te leren van acties en open te staan voor verandering van denken en handelen.

  3. Participatief

    Actieonderzoek gaat over het samen beleven, reflecteren en plannen maken voor verbetering. Als actieonderzoeker sta je dus niet alleen in een vraagstuk; de belanghebbenden in dat vraagstuk zijn je bondgenoten om tot nieuwe inzichten te komen. Hierbij is het voor de actieonderzoeker van belang om relevante inzichten uit de context te verbinden aan wetenschap.

  4. Cyclisch

    Actieonderzoek vindt cyclisch plaats. Dat wil zeggen dat je bepaalde stappen (ontwerpen, uitvoeren, reflecteren, vastleggen & delen) terugkerend uitvoert.

  5. Reflexief en persoonsgericht

    Reflexiviteit houdt in dat de actieonderzoekers de integriteit en ethiek van een actieonderzoek bewaken. Het kan zo zijn dat belangen uit het zicht raken. Door een persoonsgerichte aanpak te hanteren zet je de mens centraal in het actieonderzoek, waardoor emoties, ondergesneeuwde gevoelens en latente behoeften gewaarborgd zijn.